Through a Glass Darkly – Μέσα από το σπασμένο καθρέφτη

Στο θέατρο Σημείο ανεβαίνει φέτος για πρώτη φορά στην Ελλάδα το βραβευμένο με όσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας (1962) κινηματογραφικό αριστούργημα του Μπέργκμαν, «Μέσα από το σπασμένο καθρέφτη». Πρόκειται για το πρώτο έργο της τριλογίας της «Πίστης» του Σουηδού δημιουργού, που εκφράζει την προσωπική του αναζήτηση για νόημα, την εξεύρεση του θεού σ’ έναν κόσμο που αγωνιωδώς αναζητά τη δικαίωση.

Σ’ ένα απομονωμένο νησί, στη Βαλτική, θα παρακολουθήσουμε 24 ώρες από τη ζωή μιας οικογένειας. Ο πατέρας Ντάβιτ (καταξιωμένος συγγραφέας) έρχεται να συναντήσει τον έφηβο γιο του Μαξ (επίδοξος θεατρικός συγγραφέας) και την κόρη του Κάριν, που αναρρώνει από μια βαριά κληρονομική ψυχική νόσο, μαζί με το σύζυγό της, γιατρό, Μάρτιν. Οι σκέψεις, οι επιθυμίες αλλά και οι φόβοι τους θα τεθούν στο επίκεντρο σ’ αυτό το δράμα δωματίου, που έχει εμφανείς αναφορές στη δραματουργία του Στρίντμπεργκ. Με τον πιο παράδοξο και απροσδόκητο τρόπο και με αφετηρία την κατάσταση της Κάριν, οι χαρακτήρες θα καλύψουν το μεταξύ τους χάσμα, ανακαλύπτοντας εν τέλει ότι το νόημα της ζωής εδράζεται στην αγάπη και στην ουσιαστική επαφή μεταξύ των ανθρώπων.

Σ’ αυτό το αφαιρετικό τοπίο, σ’ αυτό το κατακερματισμένο σπίτι, που παραπέμπει σ’ έναν άλλο, εσώτερο κατακερματισμό, θα παιχτεί ένα δράμα αποκάλυψης. Μια οικογένεια θα αποπειραθεί να ανασυσταθεί. Το πάτωμα της σκηνής είναι γεμάτο ρωγμές. Η ιδανική μεταφορά και ταυτόχρονα μια οδυνηρή κυριολεξία, που συνοψίζει τον συνεκτικό κρίκο αυτής της οικογένειας. Μια ακατάπαυστη φυγή προς ένα αλλού κι ένα άλλοτε, μια πάση θυσία άρνηση του εδώ και του τώρα, της πραγματικής, της ουσιώδους επαφής και της αλήθειας που αυτή μπορεί να φέρει. Οι χαρακτήρες επιθυμούν τη φυγή. Θα τους συναντήσουμε τη στιγμή ακριβώς που θα αποφασίσουν ή θα υποχρεωθούν να μείνουν. Στην περίπτωση της Κάριν η φυγή ισοδυναμεί με την οικοδόμηση ενός φανταστικού κόσμου. Ο Ντάβιτ αντίστοιχα, στην αναζήτηση για νόημα, θα καταφύγει στην καλλιτεχνική δημιουργία. Μια καλλιτεχνική δημιουργία που, κατά τα λεγόμενα, είναι λειψή, στερημένη από πραγματικά νοήματα, στερημένη από πραγματικά αισθήματα. Άδεια. Και οι δύο θα κάνουν μια διαδρομή που θα τους οδηγήσει στην αγάπη. Στην περίπτωση της Κάριν, η αποκάλυψη ότι ο θεός των παραισθήσεών της δεν είναι παρά μια γιγαντιαία αράχνη, θα λειτουργήσει ως έναυσμα για την οικοδόμηση ενός διαφορετικού εαυτού («Πρέπει να αρχίσω από την αρχή. Θα πρέπει να επιστρέψω εκεί που ξεκίνησαν όλα και να αποδείξω ποια είμαι. Όσο καιρό και να πάρει.»). Στην περίπτωση του Ντάβιτ, η ανακάλυψη του θεού, έγκειται στην επικοινωνία με τους άλλους, στην καθημερινότητα της ζωής, στο τέλος της απομόνωσης, στην αφετηρία της σχέσης με το γιο του. Με τα λόγια του Ντάβιτ: «Ό,τι αγάπη. Ας είναι μεγαλειώδης ή τελείως ποταπή, γελοία ή ό,τι πιο υψηλό. […]Τώρα βλέπω ότι η ζωή είναι κάτι πρακτικό, να μπορείς κάπως να συγχωρείς».  

Το σκηνικό της Κατερίνας Παπαγεωργίου σε αποχρώσεις του μαύρου και του γκρι, συντίθεται από θραύσματα ενός σπιτιού. Τα σκηνικά αντικείμενα δεν περιγράφουν, απλώς υποδεικνύουν ένα δυνάμει παρόν: ένα τραπέζι με τέσσερις καρέκλες, μια βιβλιοθήκη, πιάτα και ποτήρια για το οικογενειακό δείπνο, σελίδες ενός ημερολογίου που πρέπει να μείνουν κρυφές, τα σύνεργα του γιατρού Μάρτιν. Κρεμασμένοι στο ταβάνι τέσσερις λαμπτήρες οικιακής χρήσης, ένας για κάθε χαρακτήρα, υποβάλλουν την αίσθηση της οικογενειακής εστίας. Μια σκάλα που οδηγεί σ’ ένα πατάρι, δεξιά ως προς το θεατή, δημιουργεί έναν επιπλέον χώρο, όπου θα παιχτεί το θεατρικό κείμενο του νεαρού Μαξ. Το κείμενο είναι μια δάνεια προσθήκη από το «Ονειρόδραμα» του Στρίντμπεργκ και έρχεται να συμπληρώσει με τον πιο ωραίο τρόπο την παράσταση, καθώς εντάσσεται στις εμφανείς επιρροές της Μπεργκμανικής δραματουργίας· ταυτόχρονα, όμως, αντηχεί ένα διαφορετικό θέατρο εν θεάτρω, τον «Γλάρο» του Τσέχωφ, όπου ένας νέος δραματουργός θα αντιπαρατεθεί ανεπιτυχώς με το καλλιτεχνικό κατεστημένο της εποχής του.

Η σκηνοθεσία, που υπογράφουν από κοινού ο Νίκος Διαμαντής με την Ιωάννα Μακρή, αξιοποιεί αυτό το μοτίβο της διάχυσης, χρησιμοποιώντας όλες τις διαστάσεις του θεατρικού χώρου. Οι ηθοποιοί με ηλεκτρισμένη ένταση διασχίζουν τη σκηνή, τις κερκίδες, ανοιγοκλείνουν πόρτες· τις πόρτες του φουαγιέ, του ηλεκτρολογείου, μπρός και πίσω απ’ τη σκηνή· τέμνουν το χώρο σε όλες του τις διαστάσεις. Ανάμεσά τους υπάρχει ένα χάσμα· κάποιες φορές – για λίγο – γεφυρώνεται. Κάποιες φορές συναντώνται. Κάθε συνάντηση ενισχύει τις φυγόκεντρες δυνάμεις μέχρι να επιτευχθεί η ουσιαστική επαφή. Μέχρι ο ένας να αντικρύσει γυμνή την αλήθεια του άλλου.

Ο Σταύρος Γιαννακόπουλος στην πρώτη του θεατρική ερμηνεία ανταπεξέρχεται πλήρως στις απαιτήσεις του εκρηκτικού έφηβου Μαξ. Ο Αυγουστίνος Ρεμούνδος ως γιατρός Μάρτιν, με έμφυτη ηρεμία και γλυκύτητα, λειτουργεί εξισορροπητικά στο θεατρικό αποτέλεσμα παρέχοντας έναν αντίπαλο πόλο στο «σκοτάδι» των άλλων. Ο Νίκος Διαμαντής, στο ρόλο του Ντάβιτ, ενσαρκώνει μια πατρική φιγούρα που είναι δύσκολο έως αδύνατο να παραβλέψει κανείς· κυριαρχεί στο χώρο χρησιμοποιώντας μια ευρεία γκάμα από τονικότητες που κυμαίνονται από την κραυγή ως τον ψίθυρο. Η Ελένη Ζαραφίδου εκπληκτική στο ρόλο της Κάριν, υποκριτικά και κινησιολογικά, βρίσκεται διαρκώς στο μεταίχμιο ανάμεσα στο δραματικό παρόν και το χώρο των ψευδαισθήσεων· η κραυγή της συνοδεύει το θεατή αρκετή ώρα μετά το τέλος της παράστασης. 

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στη μουσική επένδυση της παράστασης, που υπογράφουν οι Λευτέρης Βολάνης και Χαράλαμπος Θεοχάρης. Ένα κράμα από υποβλητικούς ήχους – κάποιες μελωδικές νότες, άνεμος, κρώξιμο γλάρων, τρίξιμο πόρτας, ελικόπτερο που φτάνει – συμπληρώνουν και ενισχύουν το θέαμα παράγοντας ένα θεατρικό αποτέλεσμα που κόβει την ανάσα.

Στο σύνολο πρόκειται για μια παράσταση που δεν επιτρέπει στο θεατή να την παρακολουθήσει ασυγκίνητος. Διαρρηγνύει της βεβαιότητές του, παρεμβαίνει στο χώρο του αμφισβητώντας τις ασφάλειες και τα δεδομένα του και τον αφήνει στο τέλος με μια λυτρωτική καθαρτήρια αίσθηση.

Σκηνοθεσία: Ιωάννα Μακρή - Νίκος Διαμαντής. Μετάφραση: Αντώνης Γαλέος. Σκηνικά - κοστούμια: Κατερίνα Παπαγεωργίου. Μουσική: Λευτέρης Βολάνης, Χαράλαμπος Θεοχάρης. Φωτισμοί: Κατερίνα Παπαδάκου. Παίζουν: Σταύρος Γιαννακόπουλος, Νίκος Διαμαντής, Ελένη Ζαραφίδου, Αυγουστίνος Ρεμούνδος.

Ελένη Καλογεροπούλου